Piramit satış sistemleri ile üretim olmadan kazanmak mümkün müdür?

Geçenlerde Yeni Cuma Çay Bahçesi’nde oturuken yan masada ki bir konuşmaya kulak misafiri oldum. Orta yaşlarda iki kişi, 20’li yaşlarında genç iki kişi ile konuşuyordu. Konuşulanlardan anladığım kadarıyla halk arasında “saadet zinciri” olarak bilinen piramit satış modeli üzerine konuşuluyordu. Genç arkadaşlara “1 yıl çalış 1 yıl sonra hayalinde ki arabayı al”, “sen etrafında bu sistemi karalamaya çalışanlara bakma” ve “bu işi yapanlar şimdi krallar gibi yaşıyor” denilerek ikna edilmeye çalışılıyordu. Gençlerden biri ise “ben etrafımdakileri inandıramıyorum ama ilerde görecekler. Babam çok zorluk çekti ama ben aynı şeyleri yaşamayacağım” diyordu.

Acaba hiçbir şey üretmeden kazanmak bu kadar kolay mıydı? Para kazanmak bu kadar kolaysa neden herkes bu işi yapmıyordu? Türkiye bu modeli ilk olarak 90 yılların ortalarında, ortada herhangi bir ürün olmaksızın yalnızca para yatırılan ve sonrasında üye yapılan her kişi başına komisyon alınan bir oluşumun yaygınlaşmaya başlamasıyla tanıdı. Titan Saadet Zinciri olarak bilinen bu yapı, giriş ücretinin 2400 Alman markı olduğu bir sistemdi, kısa süre içinde 35 bin üyeye ulaştı. Sistemin kurucularından Kenan Şeranoğlu, İzmir Hilton Oteli’ndeki 31. yaş kutlaması videosunun basına sızması sonrasında dikkatleri üzerine çekmişti. Ardından birçok kişinin şikayetçi olduğu Şeranoğlu ve Titan’ın üst yöneticileri, 1998’de hapis cezasına çarptırıldı.

Bugün bile farklı şekillerde karşımıza çıkan bu sistemin, yasalarımızda cezai karşılığının olduğunu bilmek gerekiyor. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve uygulama yönetmeliklerinde; network marketing, çok katmanlı pazarlama, ağ pazarlama vb. isimlerle adlandırılan, ancak zaman zaman tüketici mağduriyetine yol açabilen ve geleneksel satış/pazarlama yöntemleri dışında olan organizasyonlara ilişkin olarak özel hüküm niteliğinde düzenlemelere yer verilmiştir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun “Piramit satış sistemleri” başlıklı 80 inci maddesinin birinci fıkrası ile “katılımcılarına bir miktar para veya malvarlığı ortaya koymak karşılığında, sisteme aynı şartlar altında başka katılımcılar bulma koşuluyla bir para veya malvarlığı kazancı olanağı ümidi veren ve malvarlığı kazancının elde edilmesini tamamen veya kısmen diğer katılımcıların da koşullara uygun davranmasına bağlı kılan, gerçekçi olmayan veya gerçekleşmesi çok güç olan kazanç beklentisi sistemi” olarak tanımlanan piramit satış sistemlerinin kurulması, yayılması veya tavsiye edilmesi yasaklanmış olup, aynı Kanunun “Ceza hükümleri” başlıklı 77 inci maddesinin onyedinci fıkrasında yer alan; “… piramit satış sistemini başlatan, düzenleyen veya toplantı, elektronik posta veya diğer birçok kimsenin de katılımını sağlamaya elverişli yöntemlerle yayan veya böyle bir sistemin diğer bir şekilde yayılmasını ticari amaçlarla destekleyenler hakkında 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun ilgili hükümlerinin uygulanır.” hükmüyle de söz yasal düzenlemeye aykırılığa ilişkin cezai müeyyide düzenlenmiştir.

Diğer taraftan piramit satış sistemlerinin çoğu zaman kendilerini gizlemek için kullandıkları doğrudan satış sistemlerine ilişkin diğer bir özel düzenleme ise İş Yeri Dışında Kurulan Sözleşmeler Yönetmeliği ile yapılmıştır. Söz konusu Yönetmeliğin 24 üncü maddesinin birinci fıkrasında yer alan; “Doğrudan satış; herhangi bir doğrudan satış şirketi tarafından istihdam edilsin ya da edilmesin satış temsilcisi, dağıtıcı, distribütör ve benzeri adlarla hareket edenlerin bir mal veya hizmeti kendi evlerinde ya da perakende satış yerleri kullanılmaksızın tüketicinin ev veya iş yaşantısını sürdürdüğü mekânlar gibi iş yeri dışında, tek veya çok katmanlı satış yöntemleriyle tüketicilere sunulmasını öngören pazarlama sistemidir” hükmü ile doğrudan satışlar tanımlanmıştır. Çok katmanlı pazarlama ise genel olarak geleneksel dağıtım kanallarına verilmeyen özel ürünlerin bireysel satıcılardan (distribütörler) oluşan bir ağ kullanılarak satıldığı ve her bireyin hem yaptığı satışlar hem de kendisinin bulduğu ilave distribütörlerin yaptığı satışlar üzerinden komisyon aldığı pazarlama modeli olarak ifade edilebilir.

Yasaklanan piramit satış sistemlerinin kendilerini doğrudan satış sistemi olarak tanıtması, ilk bakışta iki sistemin yapısının birbirine benzer görünmesi ve zaman içinde yasal bir doğrudan satış sistemin değişerek piramit bir yapıya dönüşebilmesi ihtimali sebebiyle adı geçen Yönetmeliğin 25 inci maddesi ile tüketici mevzuatına uygun bir biçimde faaliyet göstermek isteyen doğrudan satış şirketlerinin uyması gereken temel esaslar ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Söz konusu düzenlemelerde, doğrudan satıcı olarak sisteme dahil olmak isteyenlerden işe başlamaları ya da işe başladıktan sonra sistemde kalabilmeleri için giriş aidatı, başlangıç paketi, yenileme ücreti, aidat ve paket ücreti gibi herhangi bir isim altında bedel alınamayacağı, doğrudan satıcıların, hiçbir masraf ve cezai şart ödemeksizin sistemden ayrılma hakkına sahip olduğu vb. hususlar düzenlenerek doğrudan satışlar ile piramit satış sistemleri arasındaki farklar yasal düzenlemeye kavuşturulmuştur.

Sonuç olarak, saadet zinciri veya piramit pazarlama sistemleri, kişilerin sisteme dahil olması için yasal boşluklardan faydalanabilir ya da doğrudan satış, ağ pazarlama ve çok katmanlı pazarlama adıyla karşımıza çıkabilir.

“Altta kalanın canı çıksın” mantığı ile hareket eden piramit satış sistemlerinin, piramidin en tepesini finanse eden alt grupların sisteme yeni katılımcı bulamaması ve para girişinin kesilmesi ile sonunun geleceği çok açıktır.

Sorulması gereken soru şudur: Üretim olmadan kazanmak ne kadar mümkündür?

*Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’ndan sağlanan bilgilerden faydalanılmıştır…

 

Murathan Birinci

Murathan Birinci

1989 yılında Rize'de doğdu. İlköğretimi Rize Kurtuluş İlköğretim Okulu, Liseyi Rize Hasan Sağır Lisesi'nde tamamladı. Kocaeli Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümü'nden 2014 yılında mezun olmasının ardından aynı üniversitede Gazetecilik Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir.
Murathan Birinci

Latest posts by Murathan Birinci (see all)

Paylaş:
Murathan Birinci

Murathan Birinci

1989 yılında Rize'de doğdu. İlköğretimi Rize Kurtuluş İlköğretim Okulu, Liseyi Rize Hasan Sağır Lisesi'nde tamamladı. Kocaeli Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümü'nden 2014 yılında mezun olmasının ardından aynı üniversitede Gazetecilik Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir.